Satranç Nasıl Oynanır? Kurallar Adım Adım

Satranç, iki oyuncunun 64 kareli bir tahtada 16'şar taşla sırayla hamle yaptığı bir strateji oyunudur. Amaç, rakibin şahını kaçacak yeri kalmayacak biçimde sıkıştırmak, yani mat etmektir; ilk hamleyi her zaman beyaz yapar.

Bu rehber, satrancın bütün temel kurallarını Uluslararası Satranç Federasyonu FIDE'nin Satranç Kuralları metnine dayanarak anlatır. Her kuralın yanında FIDE madde numarası yer alır; ilk kez oynayacaklar baştan sona, kuralı unutanlar ilgili bölüme bakarak okuyabilir.

İçindekiler

1. Satrançta amaç nedir?
2. Satranç oyununa nasıl başlanır?
3. Satranç taşları nasıl hareket eder?
4. Satrançta taş nasıl alınır?
5. Şah çekmek nedir, şahtan nasıl kurtulunur?
6. Satrançta mat nasıl olur?
7. Rok nasıl yapılır?
8. Geçerken alma nedir?
9. Piyon terfisi nasıl yapılır?
10. Satranç oyunu nasıl berabere biter?
11. Dokunulan taş oynanır kuralı nedir?
12. Satranç saati ne işe yarar?
13. Satranç öğrenmeye nereden başlanır?

Satrançta amaç nedir?

Satrançta amaç, rakibin şahını mat etmektir. FIDE Satranç Kuralları'nın 1.4 maddesine göre her oyuncu, rakip şahı saldırı altına alıp rakibe hiçbir yasal hamle bırakmamaya çalışır; bunu başaran oyuncu oyunu kazanır (madde 1.4.1).

Satrançta şah hiçbir zaman tahtadan alınmaz. Oyun, şahın kaçamayacağı bir saldırıyla, yani matla biter; mat edilen oyuncu kaybeder (madde 1.4.2).

• Kazanma: Rakibi mat etmek (madde 5.1.1) ya da rakibin oyunu bırakması, yani terk etmesi (madde 5.1.2).
• Beraberlik: Pat, anlaşma, üç kez aynı konum ya da hiçbir tarafın mat edemeyeceği konum.
• Süreli oyunda kaybetme: Satranç saatinde süresi biten oyuncu, kural gereği oyunu kaybedebilir.

Satranç oyununa nasıl başlanır?

Satranç oyununa taşları dizerek başlanır; ilk hamleyi beyaz yapar ve oyuncular sırayla birer hamle oynar (FIDE madde 1.2). Her oyuncu bir hamlede yalnızca bir taşını hareket ettirebilir; tek istisna, şah ile kalenin birlikte oynandığı roktur.

Tahta, her oyuncunun sağ alt köşesinde açık renkli bir kare olacak biçimde çevrilir (madde 2.1). Arka sırada soldan sağa kale, at, fil, vezir, şah, fil, at, kale durur; ikinci sırayı 8 piyon doldurur.

Dizilimin kare kare anlatımı ve sık yapılan hatalar için Satranç Dizilimi rehberine bakabilirsin.

Satranç taşları nasıl hareket eder?

Satrançta her taşın kendine özgü bir hareket biçimi vardır: kale düz, fil çapraz, vezir hem düz hem çapraz gider; at "L" çizer, şah her yöne bir kare, piyon ileri bir kare oynar. Kale, fil ve vezir başka bir taşın üzerinden atlayamaz (madde 3.5).

Taş	Nasıl hareket eder?	FIDE maddesi
Şah	Her yöne bir kare	3.8.1
Vezir	Düz ve çapraz, istediği kadar kare	3.4
Kale	Yatay ve dikey, istediği kadar kare	3.3
Fil	Çapraz, istediği kadar kare	3.2
At	"L" biçiminde; taşların üzerinden atlayabilir	3.6
Piyon	İleri bir kare, ilk hamlede iki kare; çapraz alır	3.7

Her taşın hareketi, örnekleri ve geleneksel değeri Satranç Taşları Nasıl Hareket Eder? yazısında ayrıntılı anlatılır.

Satrançta taş nasıl alınır?

Satrançta bir taş, rakip taşın bulunduğu kareye kendi hareket kuralına uygun biçimde girerek o taşı alır. FIDE Satranç Kuralları'nın 3.1.1 maddesine göre alınan taş aynı hamlede tahtadan çıkarılır.

Taş alma birkaç sınıra bağlıdır:

• Kendi taşını alamazsın: Bir taş, kendi renginden bir taşın bulunduğu kareye gidemez (madde 3.1).
• Piyon farklı alır: Piyon düz ilerler ama yalnızca çapraz önündeki taşı alır (madde 3.7.3).
• Şah alınmaz: Şaha yapılan saldırı ya savuşturulur ya da mattır; şah tahtadan çıkarılmaz.
• Almak zorunlu değildir: Dama oyunundan farklı olarak satrançta taş almak zorunlu bir hamle değildir.

Alınan taşlar oyun sonuna kadar tahtanın yanında bekler. Piyon terfisinde bu taşların kullanılması şart değildir (madde 3.7.3.4).

Şah çekmek nedir, şahtan nasıl kurtulunur?

Şah çekmek, bir taşın rakip şahı saldırı altına almasıdır. FIDE Satranç Kuralları'nın 3.9.1 maddesine göre şah, bir ya da daha fazla rakip taş tarafından saldırı altındaysa "şahta"dır; şahta olan oyuncu bir sonraki hamlede bu durumu ortadan kaldırmak zorundadır.

Şahtan kurtulmanın üç yolu vardır:

1. Şahı kaçırmak: Şah, saldırı altında olmayan bir kareye gider.
2. Saldıran taşı almak: Şah çeken taş, şahın kendisi ya da başka bir taş tarafından alınır.
3. Araya taş koymak: Saldıran taş kale, fil ya da vezirse, şah ile saldıran taşın arasına bir taş girer.

Hiçbir hamle kendi şahını şahta bırakamaz ya da şaha açamaz (madde 3.9.2). Atın çektiği şaha araya taş konamaz, çünkü at diğer taşların üzerinden atlar.

Satrançta mat nasıl olur?

Satrançta mat, şahın saldırı altında olduğu ve bu saldırıdan kurtulmanın hiçbir yasal yolunun kalmadığı durumdur. Mat eden oyuncu oyunu kazanır ve oyun o anda biter (FIDE madde 5.1.1).

Satrançta mümkün olan en kısa mat "aptal matı" olarak bilinir ve yalnızca iki hamle sürer: 1. f3 e5 2. g4 Vh4 mat. Beyazın f ve g piyonlarını ilerletmesi şahın çaprazını açar; siyah vezir h4'ten şaha saldırır ve şahın kaçacak karesi kalmaz.

Durum	Şah saldırı altında mı?	Yasal hamle var mı?	Sonuç
Şah	Evet	Evet	Oyun sürer
Mat	Evet	Hayır	Mat eden kazanır
Pat	Hayır	Hayır	Beraberlik

Rok nasıl yapılır?

Rok, şahın kalesine doğru iki kare gittiği ve kalenin şahın üzerinden atlayıp şahın geçtiği kareye konduğu özel bir hamledir. FIDE Satranç Kuralları'nın 3.8.2 maddesine göre rok, şah ile kalenin aynı hamlede birlikte oynandığı tek hamledir.

Rok türü	Beyaz	Siyah	Notasyon
Kısa rok (şah kanadı)	Şah e1→g1, kale h1→f1	Şah e8→g8, kale h8→f8	0-0
Uzun rok (vezir kanadı)	Şah e1→c1, kale a1→d1	Şah e8→c8, kale a8→d8	0-0-0

Rok her zaman yapılamaz. Rok hakkı şah ya da o kale daha önce oynadıysa kalıcı olarak kaybolur (madde 3.8.2.1). Şah şahtaysa, geçeceği ya da gideceği kare saldırı altındaysa veya şah ile kale arasında taş varsa rok o an için yapılamaz (madde 3.8.2.2).

Turnuvada rok yapılırken önce şaha dokunulur: önce şaha, sonra kaleye dokunan oyuncu, rok yasalsa o tarafa rok yapmak zorundadır (madde 4.4.1).

Geçerken alma nedir?

Geçerken alma, ilk hamlesinde iki kare ilerleyen bir piyonun, yanındaki rakip piyon tarafından sanki tek kare ilerlemiş gibi alınmasıdır. FIDE Satranç Kuralları'nın 3.7.3.1 maddesi bu özel alma biçimini tanımlar.

Geçerken alma üç koşulda mümkündür:

• İki kare ilerleme: Rakip piyon, ilk hamlesinde iki kare ilerlemiş olmalıdır.
• Yan yana gelme: Alan piyon, iki kare ilerleyen piyonun hemen yanındaki sütunda durmalıdır.
• Hemen sonraki hamle: Geçerken alma yalnızca bir sonraki hamlede yapılabilir; fırsat kaçarsa hak düşer (madde 3.7.3.2).

Örneğin beyaz piyon e5'teyken siyah d7'den d5'e iki kare ilerlerse, beyaz bir sonraki hamlede e5'teki piyonuyla d6'ya giderek d5'teki piyonu alabilir.

Piyon terfisi nasıl yapılır?

Piyon terfisi, karşı tarafın son sırasına ulaşan piyonun aynı hamlede vezir, kale, fil ya da ata dönüştürülmesidir. FIDE Satranç Kuralları'nın 3.7.3.3 maddesine göre piyon, kendi renginden yeni bir taşla değiştirilmek zorundadır; piyon olarak kalamaz, şaha da dönüşemez.

• Seçim serbesttir: Oyuncu dört taştan birini seçer; seçim daha önce alınmış taşlarla sınırlı değildir (madde 3.7.3.4).
• Etkisi hemen başlar: Yeni taş, terfinin yapıldığı hamlede tahtadaki yerini alır ve hemen saldırıya katılır (madde 3.7.3.5).
• Birden fazla vezir: Terfi sayesinde bir oyuncunun tahtada iki ya da daha fazla veziri olabilir.

Oyuncuların çoğu terfide vezir seçer, çünkü vezir en güçlü taştır. Atın şah çektiği özel konumlarda at seçmek daha iyi sonuç verebilir; bu seçime "eksik terfi" denir.

Satranç oyunu nasıl berabere biter?

Satranç oyunu pat, anlaşma, ölü konum, üç kez aynı konum ya da 50 hamle kuralıyla berabere biter. FIDE Satranç Kuralları beraberlik durumlarını 5.2 ve 9. maddelerde sayar.

Beraberlik	Ne zaman olur?	FIDE maddesi
Pat	Hamle sırası gelen oyuncu şahta değil ama hiçbir yasal hamlesi yok	5.2.1
Ölü konum	Hiçbir taraf hiçbir yolla mat edemiyor	5.2.2
Anlaşma	İki oyuncu da en az bir hamle yaptıktan sonra beraberlikte anlaşıyor	5.2.3
Üç kez aynı konum	Aynı konum üç kez oluşuyor; oyuncu beraberlik isteyebilir	9.2
50 hamle kuralı	Son 50 hamlede piyon oynanmadı ve taş alınmadı; oyuncu beraberlik isteyebilir	9.3
Kendiliğinden beraberlik	Aynı konum beş kez oluşuyor ya da 75 hamle boyunca piyon oynanmıyor ve taş alınmıyor	9.6

Üç tekrar ve 50 hamle kuralında beraberlik kendiliğinden olmaz; hamle sırası gelen oyuncunun istemesi gerekir. Beş tekrar ve 75 hamle durumunda ise oyun kendiliğinden berabere biter.

Dokunulan taş oynanır kuralı nedir?

Dokunulan taş oynanır kuralı, hamle niyetiyle kendi taşına dokunan oyuncunun o taşı oynamak zorunda olmasıdır. FIDE Satranç Kuralları'nın 4.3.1 maddesine göre oyuncu, dokunduğu taşlardan oynanabilen ilkini oynamalıdır.

• Rakip taşa dokunma: Rakibin taşına dokunan oyuncu, o taş alınabiliyorsa onu almak zorundadır (madde 4.3.2).
• Taşı düzeltmek: Kare içinde kaymış bir taşı düzeltmek isteyen oyuncu önce "düzeltiyorum" demelidir (madde 4.2.1).
• Tek el kuralı: Her hamle tek elle yapılır (madde 4.1).

Dokunulan taş hiçbir yasal hamle yapamıyorsa oyuncu herhangi bir yasal hamleyi oynayabilir (madde 4.5). Arkadaşlar arasındaki oyunlarda kural esnetilebilir, ama turnuvalarda hakem bu kuralı uygular.

Satranç saati ne işe yarar?

Satranç saati, iki oyuncunun düşünme süresini ayrı ayrı ölçen çift göstergeli bir saattir. Oyuncu hamlesini yaptıktan sonra saatin düğmesine basar; böylece kendi süresi durur, rakibin süresi işlemeye başlar.

FIDE kurallarına göre süresi biten oyuncu oyunu kaybeder; ancak rakibin hiçbir yasal hamle dizisiyle mat edemeyeceği bir konum varsa oyun berabere biter (madde 6.9). Turnuvalarda ve kulüplerde saat, oyunun sonsuza dek uzamasını önler.

• Klasik oyun: Her oyuncuya uzun süre verilir; turnuvaların ana biçimidir.
• Hızlı oyun ve yıldırım: Kısa süreli oyunlarda saat, oyunun temposunu belirler.
• Ek süre: Dijital saatler her hamleden sonra oyuncuya birkaç saniye ekleyebilir.

Turnuvalarda kullanılan dijital saatler için satranç saatleri sayfasına bakabilirsin.

• 

  DGT 2010 Satranç Saati

  4.199,99 TL
  +
• 

  DGT 1002 Satranç Saati

  2.499,90 TL
  +

Satranç öğrenmeye nereden başlanır?

Satranç öğrenmeye taşların hareketini ve matı öğrenerek başlanır; ardından basit mat kalıpları ve taktikler gelir. Kuralları bilen bir oyuncu, düzenli oynayıp seviyesine uygun bir kitapla çalışarak hızla ilerler.

1. Taşların hareketi: Her taşın nasıl gittiğini ve nasıl aldığını öğren.
2. Şah ve mat: Şahtan kurtulmayı ve basit matları tanı.
3. Özel hamleler: Rok, geçerken alma ve terfiyi uygula.
4. Taktikler: Çatal, açmaz ve şiş gibi kalıpları çalış.
5. Açılış ilkeleri: Merkezi tut, taşları geliştir, şahı roka götür.

Hangi kitabın sıradaki adım olduğunu bulmak için Satranç Gelişim Yolu sayfası, seviyeye ve geliştirilmek istenen konuya göre kitap önerir. Tüm seçenekler satranç kitapları sayfasındadır.

• 

  Satranç Kampı 1

  260 TL
  +
• 

  Çocuklar İçin Satranç Taktikleri

  290 TL
  +
• 

  Yeni Başlayanlar İçin 1001 Satranç Alıştırması

  370 TL
  +

Sıkça Sorulan Sorular

Satranç kaç kişiyle oynanır?

Satranç iki kişiyle oynanır: bir oyuncu beyaz, diğer oyuncu siyah taşları yönetir. FIDE Satranç Kuralları'nın 1.1 maddesi oyunu iki rakip arasında oynanan bir oyun olarak tanımlar. Takım turnuvalarında bile her masada iki oyuncu karşılaşır.

Satrançta şah alınabilir mi?

Satrançta şah alınamaz ve tahtadan hiçbir zaman çıkarılmaz. Şaha yapılan saldırı ya savuşturulur ya da şah kaçamıyorsa mat olur ve oyun biter. FIDE kurallarına göre kendi şahını saldırı altında bırakan hamle yasal değildir.

Satrançta iki vezir olur mu?

Satrançta bir oyuncunun iki ya da daha fazla veziri olabilir. Karşı tarafın son sırasına ulaşan piyon vezire terfi ettiğinde tahtaya yeni bir vezir gelir. Terfi için alınmış bir vezirin beklenmesi gerekmez; seçim alınan taşlarla sınırlı değildir.

Satrançta şah şaha yanaşabilir mi?

Satrançta şah, rakip şahın yanındaki kareye gidemez. Rakip şahın yanındaki kareler o şahın saldırısı altındadır ve şah, saldırı altındaki bir kareye hamle yapamaz. Bu yüzden iki şahın arasında her zaman en az bir kare kalır.

Satrançta pat neden beraberliktir?

Satrançta pat beraberliktir, çünkü hamle sırası gelen oyuncu şahta değildir ama oynayacak yasal hamlesi de yoktur. FIDE Satranç Kuralları'nın 5.2.1 maddesi bu durumda oyunun hemen berabere bittiğini belirtir. Üstün taraf için pat, kazanılmış oyunu kaçırmak demektir.

Satrançta piyon geri gidebilir mi?

Satrançta piyon geri gidemez; yalnızca ileri hareket eder. Piyon düz ileri bir kare, ilk hamlesinde iki kare gider ve çapraz önündeki taşı alır. Son sıraya ulaşan piyon vezir, kale, fil ya da ata terfi eder.

Rok yaparken önce hangi taş oynanır?

Rok yaparken önce şah oynanır, sonra kale şahın üzerinden atlatılır. FIDE kurallarına göre önce şaha sonra kaleye dokunan oyuncu, rok yasalsa o tarafa rok yapmak zorundadır. Önce kaleye dokunmak, o hamlede roku imkânsız kılar.

Satranç oyunu ortalama ne kadar sürer?

Satranç oyununun süresi, oyuncuların kullandığı süre biçimine bağlıdır. Saatsiz arkadaş oyunlarında süre serbesttir; saatli oyunlarda her oyuncunun düşünme süresi önceden belirlenir. Yıldırım oyunları birkaç dakikada, klasik turnuva oyunları birkaç saatte biter.